2. Etyka oraz wolność polityczna, demokracja i głosowanie
Traktat o Unii Europejskiej stanowi, że „każdy obywatel ma prawo uczestniczyć w życiu demokratycznym Unii. Decyzje są podejmowane w sposób jak najbardziej otwarty i zbliżony do obywatela”[i]. Przejrzystość i etyka to kwestie ściśle związane z korzystaniem z wolności politycznej i prawa do głosowania. Parlament zajął się nimi za pośrednictwem różnych inicjatyw, takich jak Kodeks postępowania posłów, rejestr przejrzystości czy publiczny internetowy rejestr[ii].
Propozycja artystki Sáry Bányai – Rethink with the Communitives of Malmö(1 czerwca 2024 r.) – w żartobliwy sposób podkreśla konieczność postępowania zgodnie z etyką i poczuciem odpowiedzialności przy korzystaniu z wolności politycznej. Projektując grę karcianą (i instrukcję do niej), która ma na celu „przemyślenie” życia społeczności w konkretnym i rzeczywistym miejscu w Szwecji, Bányai stawia pytania o to, w jaki sposób i w jakim celu należy korzystać z wolności głosowania i uczestnictwa. Zgodnie z zasadami i przebiegiem tej gry termin „communitive” odnosi się do synergii między projektami ukierunkowanymi na społeczność i społecznościami, które mają odwagę podjąć inicjatywę.
ARKoPOLL: the party!
ARKoPOLL: the party!
Paul GRAHAM – Untitled, Germany (Swarm of flies / Hole in Ground)
ILIYANA GRIGOROVA
ILIYANA GRIGOROVA
Berit HEGGENHOUGEN-JENSEN – Untitled
Disco Voting Booth
ULYSSE VASSAS
Yannis PSHYCHOPEDIS – Portrait de Lorca
Rethink with the Communitives of Malmö
Rethink with the Communitives of Malmö
Hygge,
Hygge,
W dyptyku Berita Heggenhougena-Jensena – „Bez tytułu” (1990) – zielone sukno stołu kasynowego rodzi pytania etyczne i moralne dotyczące decyzji podejmowanych w trakcie gry, która wiąże się z przepływem pieniędzy i zasobów. Sam stół zyskał szczególną uwagę w pracach kilku wybranych artystów (Bányai, Almeida). Rosina Lui w swojej pracy „Hygge” (2024) stawia na specjalny rodzaj stołu. Ten niski stolik, poza samą fizycznością i użytecznością do picia kawy, symbolizuje wartości historyczne, społeczne i polityczne, na które zwróciła uwagę Lui:
Hygge — termin, który po raz pierwszy pojawił się w duńskiej literaturze w XIX w. — to bardzo popularne słowo oznaczające przytulność i przyjemny nastrój zadowolenia. Jest to nie tylko indywidualny stan psychiczny, ale także codzienne doświadczenie wspólnoty, bezpieczeństwa, równości, więzi społecznych i poczucia własnej integralności. Za hygge stoi silna i zrównoważona struktura polityczna, która wspiera prawa i wolności każdej jednostki w zakresie uczestnictwa w życiu kulturalnym, społecznym i politycznym. Ten element — będący w praktyce centralnym punktem stolika kawowego — oddaje istotę otwartego, demokratycznego i kooperatywnego społeczeństwa.
Z innej perspektywy niż jest to w przypadku prac wymienionych powyżej, prace Jannisa Psychopedisa (ur. 1945 r.) z końca lat 60. ubiegłego wieku w dużej mierze dotyczą nadużywania władzy w celu ograniczenia wolności obywateli, odzwierciedlając sytuację polityczną w Grecji w tamtym czasie[iii]. „Lorca” (1968), ze swoim zgryźliwym i ostrym dokumentalnym tonem, przedstawia galerię postaci, które przypuszczalnie zajmują wysokie stanowiska w hierarchii politycznej. Brzydotę twarzy podkreślono w innym dziele Psychopedisa z tego samego okresu: „The Saviors” [Zbawcy] (1968)[iv].
Malarstwo Psychopedisa wpisuje się w kody wizualne przyjęte przez innych artystów i grupy tamtego okresu, takie jak hiszpańskie Equipo Crónica i Equipo Realidad, kolektywy, które szeroko wykorzystywały obrazy zapożyczone z gazet, kina i historii sztuki jako sposób komentowania rzeczywistości społecznej i politycznej. Jak zauważyli krytycy i historycy sztuki:
Jannis Psychopedis, którego twórczość po 1964 r. łączyła polityczne przesłanie z estetyką czarno-białych gazet i koncepcją fotoeseju, niekiedy odnosi się bezpośrednio do członków elit politycznych i społecznych. Chłodna estetyka fotograficzna pozwoliła Psychopedisowi uchwycić ponure i surowe realia epoki w sposób obiektywny i pozbawiony emocji[v].
Dyptyk fotograficzny Paula Grahama (ur. 1956 r.) Untitled, Germany (Swarm of flies/Hole in Ground) [Bez tytułu, Niemcy (Rój much/Dziura w ziemi)] (1990) zestawia zbliżenie dziury w ziemi ze zdjęciem roju much zrobionym od dołu. Zdaniem krytyka, który w 1992 r. skomentował tę pracę w katalogu nabytków z Wielkiej Brytanii, podwójny obraz stanowi wizualne świadectwo materialnego śladu, jaki mur berliński, jako narzędzie represji i separacji między sprzymierzonymi narodami, pozostawił w krajobrazie miejskim:
W dyptyku fotograficznym Paula Grahama artysta skierował aparat na ziemię, gdzie kiedyś stał mur berliński, subtelnie podsumowując niedawne wydarzenia historyczne. Po prawej widz zanurza wzrok w dziurze po słupku granicznym, a po lewej wznosi oczy ku nieboskłonowi, by ujrzeć chmarę ulatujących muszek. Podczas gdy te miniaturowe Walkyrie znikają w oddali, złowieszcza zapowiedź konfliktu wisi w powietrzu[vi].
Wspomniany powyżej obraz Psychopedisa można zestawić z innym dziełem przedstawiającym wiele portretów w zupełnie inny sposób – „Changemakers” [Twórcy zmian] (2024), autorstwa bułgarskiej fotografki i artystki Iliyany Grigorovej. Bohaterami tego kalejdoskopowego portretu zbiorowego są ludzie – aktywiści i artyści – których Grigorova poznała podczas udziału w projekcie „Pop the vote!”, o którym mowa we wstępie.
Za pomocą cyjanotypii, jednej z prymitywnych technik fotograficznych XIX w., którą cechuje niebieskawy monochromatyczny kolor, Grigorova wyraża swój szczery podziw dla tych ludzi. Zastosowanie techniki, którą dziś uważano by za rzadką, wydaje się mieć na celu podkreślenie entuzjazmu, odwagi i dynamizmu każdej jednostki. Są to cechy, które możemy docenić również w pracach Ulysse Vassasa – „Disco Voting Booth” [Kabina wyborcza w stylu disco], (2024) i Fjoridy Cenaj (Cultterra Team) – ARKoPOLL: the party! (2024). Ideą przewodnią tych prac jest doświadczanie demokracji i dzielenie się nią jako celebracją otwartą na udział wszystkich obywateli.
[i] Traktat o Unii Europejskiej, Tytuł II, Artykuł 10.
[ii] Parlament Europejski, „Przejrzystość i etyka”, dostęp pod adresem: https://www.europarl.europa.eu/at-your-service/pl/transparency.
[iii] Greckie Ministerstwo Kultury, Narodowe Muzeum Sztuki Współczesnej „The years of defiance: the art of the ‘70s in Greece” [Lata buntu: sztuka lat 70. w Grecji], „Grecja doświadczyła (…) okresu kryzysu politycznego i niepokojów, z serią krótkotrwałych rządów w następstwie kryzysu konstytucyjnego z lipca 1965 r. Zamach stanu z 21 kwietnia 1967 r. ustanowił dyktaturę, która trwała siedem lat i zakończyła się inwazją Turcji na Cypr oraz okupacją znacznej części wyspy.”; „(…) wpływ ówczesnych wydarzeń na scenę światową nie mógł nie uwrażliwić greckich artystów. W tym okresie sztuka na całym świecie uległa silnemu upolitycznieniu, a wydarzenia w Grecji dostarczyły artystom mnóstwa egzystencjalnego materiału do prac, wzmacniając ich pragnienie krytycznej interwencji; pragnienie, które wynikało z ich doświadczeń życiowych, z głęboko zakorzenionej konieczności i z ducha epoki, która inspirowała walkę o idee. (…)”, grudzień 2005–maj 2006.
[iv]Reprodukcja „The saviors” (1968 r.) znajduje się w następującym artykule w „ART-NΕΑ” z 3 października 2023 r.:
„Wielka retrospektywa “Jannis Psychopedis. Sztuka jako świadectwo walki. Prace z lat 60. i 70. oraz ich następstwa”, zostanie otwarta jutro (2023 r.) w Galerii Sztuki Centralnej Korfu i Wysp Diapontyjskich i skupia się na twórczości artystycznej lat 60. i 70. XX w.” https://www.efsyn.gr/tehnes/art-nea/406500_pneyma-shima-kai-hroma-mias-oramatikis-aristeras;
O innych niedawnych projektach dotyczących artysty: „Artystyczna wiosna Jannisa Psychopedisa”, 14 kwietnia 2024 r.:
„Dzięki dwóm wystawom w Niemczech i Anglii w kwietniu, a następnie w czerwcu w Grecji, dzięki swoim pracom Jannis Psychopedis rozprzestrzenia się artystycznie na szerszy obszar Europy (…) Psychopedis był jednym z tych, którzy mieszkając między Monachium, Berlinem i Brukselą, pozostawili po sobie artystyczny ślad i trwałą, znaczącą obecność w teatrach, muzeach sztuki, galeriach i instytucjach”; https://www.efsyn.gr/nisides/429467_i-kallitehniki-anoixi-toy-gianni-psyhopaidi
Dziękujemy TWOFOURTWO za pomoc w uzyskaniu dodatkowych informacji na temat polityczno-historycznego kontekstu obrazu Psychopedisa znajdującego się w kolekcji Parlamentu.
[v] Greckie Ministerstwo Kultury, Narodowe Muzeum Sztuki Współczesnej „The years of defiance: the art of the ’70s in Greece” [Lata buntu: sztuka lat 70. w Grecji], grudzień 2005 – maj 2006.
[vi] „Twelve stars – selected works from the European Parliament Art Collection featuring new British acquisitions [Dwanaście gwiazd – wybrane dzieła z kolekcji sztuki Parlamentu Europejskiego, w tym nowe brytyjskie nabytki], 1992; katalog wystawy, która odbyła się w Belfaście, Edynburgu i Londynie w okresie od października 1992 r. do stycznia 1993 r.