2. Δεοντολογία και πολιτική ελευθερία, δημοκρατία και ψηφοφορία
Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει ότι «κάθε πολίτης έχει το δικαίωμα να συμμετέχει στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης. Οι αποφάσεις λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο ανοιχτά και εγγύτερα στους πολίτες»[i]. Η διαφάνεια και η δεοντολογία είναι ζητήματα που συνδέονται στενά με την άσκηση της πολιτικής ελευθερίας και του δικαιώματος ψήφου. Το Κοινοβούλιο έχει αντιμετωπίσει αυτά τα ζητήματα στο πλαίσιο διαφόρων πρωτοβουλιών, όπως ο κώδικας δεοντολογίας για τους βουλευτές, το Μητρώο Διαφάνειας ή ο ιστότοπος του δημόσιου μητρώου του[ii].
Η πρόταση της καλλιτέχνιδος ακτιβίστριας Sára Bányai – Rethink with the Communitives of Malmö(1η Ιουνίου 2024) αναδεικνύει με παιγνιώδη τρόπο ότι, κατά την άσκηση της πολιτικής ελευθερίας, πρέπει να ενεργούμε με γνώμονα τη δεοντολογία και το αίσθημα ευθύνης. Η Bányai δημιουργεί ένα παιχνίδι με κάρτες και ένα αντίστοιχο εγχειρίδιο οδηγιών για να προκαλέσει τον «αναστοχασμό» σχετικά με τη ζωή σε μια συγκεκριμένη και πραγματική κοινότητα στη Σουηδία. Η καλλιτέχνις θέτει ερωτήματα για το πώς θα πρέπει να χρησιμοποιείται η ελευθερία της ψήφου και της συμμετοχής και για ποιους σκοπούς. Ο όρος «communitive» που χρησιμοποιείται στο πλαίσιο των κανόνων και της ανάπτυξης αυτού του παιχνιδιού, αναφέρεται στις συνέργειες μεταξύ των έργων που εστιάζουν στην κοινότητα και των κοινοτήτων που τολμούν να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες.
ARKoPOLL: the party!
ARKoPOLL: the party!
Paul GRAHAM – Untitled, Germany (Swarm of flies / Hole in Ground)
ILIYANA GRIGOROVA
ILIYANA GRIGOROVA
Berit HEGGENHOUGEN-JENSEN – Untitled
Disco Voting Booth
ULYSSE VASSAS
Yannis PSHYCHOPEDIS – Portrait de Lorca
Rethink with the Communitives of Malmö
Rethink with the Communitives of Malmö
Hygge,
Hygge,
Στο δίπτυχο της Berit Heggenhougen-Jensen – Χωρίς τίτλο (1990), όπου παρουσιάζεται η πράσινη τσόχα ενός τραπεζιού καζίνο, εγείρονται δεοντολογικά και ηθικά ζητήματα σχετικά με τις αποφάσεις που λαμβάνονται κατά τη διάρκεια ενός παιγνίου στο πλαίσιο του οποίου αλλάζουν χέρια χρήματα και πόροι. Το τραπέζι αυτό καθεαυτό, ως αντικείμενο, τυγχάνει ιδιαίτερης προσοχής στα έργα πολλών επιλεγμένων καλλιτεχνών ακτιβιστών (Bányai, Almeida). Η Rosina Lui αναδεικνύει έναν ιδιαίτερο τύπο τραπεζιού ως το κεντρικό στοιχείο του έργου της, Hygge (2024). Αυτό το χαμηλό τραπεζάκι, πέρα από την αμιγώς φυσική του διάσταση και τη χρήση του για την τοποθέτηση ενός φλιτζανιού καφέ, ενσαρκώνει τις ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές αξίες τις οποίες η Lui ορίζει ως εξής:
ο όρος «hygge» —ο οποίος εμφανίζεται για πρώτη φορά σε δανικά γραπτά κείμενα κατά τον 19ο αιώνα— είναι μια παγκοσμίως δημοφιλής λέξη που υποδηλώνει ένα ευχάριστο αίσθημα ικανοποίησης και θαλπωρής. Δεν πρόκειται μόνο για μια εξατομικευμένη ψυχολογική κατάσταση, αλλά και για μια καθημερινή εμπειρία συνύπαρξης, ασφάλειας, ισότητας, κοινωνικής συμβολής και προσωπικής πληρότητας. Το «hygge» βασίζεται σε μια ισχυρή και βιώσιμη πολιτική δομή που υποστηρίζει τα δικαιώματα και τις ελευθερίες κάθε ατόμου όσον αφορά τη συμμετοχή του στην κοινωνία, στον πολιτισμό και στην πολιτική. Το παρόν έργο —από λειτουργική άποψη, ένα χαμηλό τραπεζάκι που τοποθετείται σε κεντρικό σημείο του σαλονιού— αποτυπώνει την ουσία μιας ανοικτής, δημοκρατικής και συνεργατικής κοινωνίας.
Υιοθετώντας μια διαφορετική οπτική γωνία από τα προαναφερθέντα έργα, ο Γιάννης Ψυχοπαίδης (γεννημένος το 1945), στα έργα του στα τέλη της δεκαετίας του 1960, ασχολείται κυρίως με την κατάχρηση εξουσίας που επιχειρεί να περιορίσει την ελευθερία των πολιτών, αντικατοπτρίζοντας την πολιτική κατάσταση που επικρατούσε τότε στην Ελλάδα[iii]. Το έργο Portrait de Lorca (1968), με το δεικτικό και καυστικό του τεκμηριακό ύφος, απεικονίζει μια συλλογή προσωπογραφιών που εικάζεται ότι κατέχουν υψηλές θέσεις στην πολιτική ιεραρχία. Ο Ψυχοπαίδης παρουσιάζει την ασχήμια των προσώπων σε ένα ακόμη έργο της ίδιας περιόδου με τίτλο: «Οι σωτήρες» (1968)[iv].
Ο πίνακας του Ψυχοπαίδη ακολουθεί τους οπτικούς κώδικες που υιοθέτησαν άλλοι καλλιτέχνες και άλλες ομάδες της εποχής, όπως οι ομάδες Equipo Crónica και Equipo Realidad από την Ισπανία, δύο συλλογικότητες που χρησιμοποιούσαν κυρίως εικόνες από εφημερίδες, τον κινηματογράφο και την ιστορία της τέχνης, προκειμένου να σχολιάσουν την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα. Όπως επισήμαναν οι κριτικοί και οι ιστορικοί τέχνης:
ο Γιάννης Ψυχοπαίδης αναφέρεται στα έργα του —τα οποία μετά το 1964 συνδυάζουν μια πολιτική θεματολογία με μια ασπρόμαυρη αισθητική που παραπέμπει σε εφημερίδα και στην έννοια του φωτοδοκιμίου— ενίοτε άμεσα σε μέλη της πολιτικής και κοινωνικής ελίτ. Η ψυχρή φωτογραφική αισθητική επέτρεψε στον Ψυχοπαίδη να καταγράψει αντικειμενικά και χωρίς συναισθηματισμούς τη σκοτεινή και σκληρή πραγματικότητα της εποχής[v].
Το φωτογραφικό δίπτυχο του Paul Graham (γεννημένου το 1956), Χωρίς τίτλο (Swarm of flies/Hole in Ground) (1990) (Σμήνος από μύγες/Τρύπα στο έδαφος), αντιπαραβάλλει ένα κοντινό πλάνο μιας τρύπας στο έδαφος με μια εικόνα ενός σμήνους από μύγες που έχει ληφθεί από χαμηλά. Σύμφωνα με τον κριτικό που σχολίασε το έργο αυτό το 1992 για τον κατάλογο εξαγορών από το Ηνωμένο Βασίλειο, αυτό το δίπτυχο εικόνων χρησιμεύει ως οπτική μαρτυρία για τα υλικά ίχνη που άφησε στο αστικό τοπίο το Τείχος του Βερολίνου, ως μέσο καταστολής και διαχωρισμού ανθρώπων που συνδέονταν μεταξύ τους:
στο φωτογραφικό του δίπτυχο, ο Paul Graham εστίασε την κάμερα του στο έδαφος, εκεί όπου κάποτε έστεκε το Τείχος του Βερολίνου, ανακαλώντας διακριτικά στη μνήμη πρόσφατα ιστορικά γεγονότα. Στη δεξιά πλευρά, το βλέμμα του θεατή βυθίζεται μέσα σε μια τρύπα στο έδαφος, κατάλοιπο ενός πολιτικού συνόρου, ενώ στην αριστερή πλευρά, το βλέμμα του στρέφεται προς τον ουρανό για να παρατηρήσει ένα σμήνος από μύγες —και καθώς οι λιλιπούτειες Βαλκυρίες χάνονται στον ορίζοντα, ένας κακός οιωνός πολιτικών αναταραχών πλανάται στην ατμόσφαιρα[vi].
Ο πίνακας του Ψυχοπαίδη που αναφέρθηκε ανωτέρω μπορεί να αντιπαραβληθεί με ένα άλλο έργο τέχνης, στο οποίο απεικονίζονται πολλά πορτραίτα με πολύ διαφορετικό τρόπο – Changemakers (2024), μια δημιουργία της Βουλγάρας φωτογράφου και καλλιτέχνιδος ακτιβίστριας Iliyana Grigorova. Οι πρωταγωνιστές και οι πρωταγωνίστριες αυτού του καλειδοσκοπικού συλλογικού πορτρέτου είναι άνθρωποι —ακτιβιστές και καλλιτέχνες ακτιβιστές— τους οποίους η Grigorova συνάντησε κατά τη συμμετοχή της στο έργο «Pop the vote!» που αναφέρθηκε στην εισαγωγή.
Με τη χρήση της κυανοτυπίας, μιας από τις πρωτογενείς φωτογραφικές τεχνικές του 19ου αιώνα, με τη χαρακτηριστική κυανή μονοχρωμία της, η Grigorova εκφράζει τον ειλικρινή θαυμασμό της για τους ανθρώπους αυτούς. Η χρήση μιας τεχνικής που θεωρείται σπάνια σήμερα φαίνεται να αναδεικνύει τον ενθουσιασμό, το θάρρος και τον δυναμισμό κάθε ατόμου. Πρόκειται για ιδιότητες που μπορούμε επίσης να ανιχνεύσουμε στα έργα του Ulysse Vassas – Disco Voting Booth, (2024) και της Fjorida Cenaj (Cultterra Team) – ARKoPOLL: the party! (2024). Η κεντρική ιδέα που διέπει τα έργα αυτά είναι η εξής: να αντιληφθούμε και να βιώσουμε από κοινού τη δημοκρατία ως μια γιορτή στην οποία είναι προσκεκλημένοι όλοι οι άνθρωποι.
[i] Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, τίτλος II, άρθρο 10.
[ii] Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, «Διαφάνεια και δεοντολογία», διατίθεται στη διεύθυνση: https://www.europarl.europa.eu/at-your-service/el/transparency.
[iii] Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, έκθεση «Τα χρόνια της αμφισβήτησης: Η τέχνη του ’70 στην Ελλάδα»: «Η Ελλάδα βίωσε μια (…) περίοδο πολιτικής κρίσης και αναβρασμού, με μια σειρά βραχύβιων κυβερνήσεων στον απόηχο της συνταγματικής κρίσης του Ιουλίου 1965. Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου του 1967 επέβαλε ένα δικτατορικό καθεστώς που έμελλε να διαρκέσει επτά χρόνια και να καταλήξει στην τουρκική εισβολή στην Κύπρο και στην κατοχή μεγάλου μέρους του νησιού.»· «(…) ο αντίκτυπος σύγχρονων γεγονότων στο παγκόσμιο στερέωμα δεν θα μπορούσε να αφήσει ασυγκίνητους τους Έλληνες καλλιτέχνες. Την εποχή εκείνη, η τέχνη είχε πολιτικοποιηθεί έντονα σε ολόκληρο τον κόσμο και τα γεγονότα στην Ελλάδα παρείχαν στους καλλιτέχνες πλούσια υπαρξιακή πρώτη ύλη για το έργο τους, ενισχύοντας την επιθυμία τους να παρέμβουν με κριτική ματιά· μια επιθυμία που πηγάζει από τις εμπειρίες ζωής τους, από μια αδήριτη ανάγκη και από το πνεύμα μιας εποχής που ενέπνεε τους ανθρώπους να αγωνιστούν για τις ιδέες τους. (…)», Δεκέμβριος 2005 – Μάιος 2006.
[iv] Το έργο «Οι σωτήρες» (1968) περιλαμβάνεται στο ακόλουθο άρθρο της εφημερίδας ART – ΝΕΑ,3 Οκτωβρίου 2023:
«Η μεγάλη αναδρομική έκθεση “Γιάννης Ψυχοπαίδης. H τέχνη ως μαχόμενη μαρτυρία. Έργα των δεκαετιών 1960 και 1970 και ο απόηχός τους”, η οποία εγκαινιάζεται αύριο (2023) στην Πινακοθήκη Δήμου Κεντρικής Κέρκυρας & Διαποντίων Νήσων, εστιάζει στην καλλιτεχνική παραγωγή των δεκαετιών 1960 και 1970». https://www.efsyn.gr/tehnes/art-nea/406500_pneyma-shima-kai-hroma-mias-oramatikis-aristeras
Άλλο άρθρο σχετικά με πρόσφατα έργα του καλλιτέχνη: «Η καλλιτεχνική άνοιξη του Γιάννη Ψυχοπαίδη», 14 Απριλίου 2024:
«Με δύο εκθέσεις του στη Γερμανία και την Αγγλία τον Απρίλιο και ακολούθως τον Ιούνιο στην Ελλάδα, ο Γιάννης Ψυχοπαίδης απλώνεται καλλιτεχνικά με το έργο του στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο (…) Ο Ψυχοπαίδης υπήρξε ένας από αυτούς που, ζώντας μεταξύ Μονάχου, Βερολίνου και Βρυξελλών, άφησε το καλλιτεχνικό του αποτύπωμα και μια διαρκή, σημαντική παρουσία σε αίθουσες τέχνης, μουσεία, πινακοθήκες και ιδρύματα». https://www.efsyn.gr/nisides/429467_i-kallitehniki-anoixi-toy-gianni-psyhopaidi
Ευχαριστούμε τους TWOFOURTWO για τη βοήθειά τους στην εξεύρεση πρόσθετων πληροφοριών σχετικά με το πολιτικο-ιστορικό πλαίσιο του έργου του Ψυχοπαίδη που περιλαμβάνεται στη συλλογή του Κοινοβουλίου.
[v] Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, έκθεση «Τα χρόνια της αμφισβήτησης: Η τέχνη του ’70 στην Ελλάδα», Δεκέμβριος 2005 – Μάιος 2006.
[vi] «Twelve stars — selected works from the European Parliament Art Collection featuring new British acquisitions» (Δώδεκα αστέρια — επιλεγμένα έργα από τη Συλλογή έργων τέχνης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, με νέες βρετανικές εξαγορές», 1992· Κατάλογος της έκθεσης που πραγματοποιήθηκε στο Μπέλφαστ, στο Εδιμβούργο και στο Λονδίνο μεταξύ Οκτωβρίου 1992 και Ιανουαρίου 1993.