4. Μέριμνα για τα πιο ευάλωτα άτομα
Το 2024, το Κοινοβούλιο ενέκρινε διάφορα νομοθετικά κείμενα που είχαν ως στόχο τη μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη μετανάστευση και το άσυλο, όπως συμφώνησαν τα κράτη μέλη της ΕΕ[i]. Ένας από τους κύριους στόχους του παρόντος συμφώνου για τη μετανάστευση και το άσυλο είναι να ρυθμιστεί, με μεγαλύτερη δικαιοσύνη και αποτελεσματικότητα, ο τρόπος με τον οποίο τα κράτη μέλη παρέχουν προστασία σε άτομα που απειλούνται από πράξεις δίωξης και βίας.
Το θέμα και η προβληματική της ένταξης των ξένων και των προσφύγων στις χώρες της ΕΕ βρίσκονται στο επίκεντρο των έργων που έχουν ομαδοποιηθεί στο παρόν κεφάλαιο. Στο έργο της με τίτλο Russian occupation in Georgia (Ρωσική κατοχή στη Γεωργία) (2024), η Ani Melikidze αναμειγνύει τη φωτοδημοσιογραφία με την τέχνη της προσωπογραφίας. Οι χαρακτήρες της είναι πρόσφυγες που μας κοιτάζουν κατάματα με ειλικρίνεια και χωρίς φόβο. Λόγω της ρωσικής εισβολής, οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε ένα σανατόριο σε πόλη της Αμπχαζίας, όπου οι διάδρομοι και οι σκάλες αποκαλύπτουν όλο το εύρος των καταστροφών και των δεινών που προκάλεσε ο πόλεμος. Εναρμονισμένο με αυτές τις εικόνες, το έργο Nimeta (2001) της Alice Kask απεικονίζει ένα παλιό, διάτρητο κομμάτι ξύλου που μοιάζει σαν να έχει μόλις τραβηχτεί από έναν σωρό με ερείπια.
Alex FLETT – Ionic Pastoral
ANI MELIKIDZE – Russian occupation in Georgia
ANI MELIKIDZE – Russian occupation in Georgia
ANI MELIKIDZE – Russian occupation in Georgia
ANI MELIKIDZE –
TWOFOURTWO –
TWOFOURTWO –
Alice KASK – Nimeta
ZSOFI KOZMA – //NEM// SZÁMÍTOK / I DO //NOT// MATTER
ZSOFI KOZMA –
Darío VILLALBA – Itero Malva
Tiong ANG – Portret van een jongen (animatie)
Η λεπτεπίλεπτη και ευρείας έκτασης υφασμάτινη εγκατάσταση της Zsófi Kozma – //NEM// SZÁMÍTOK (I DO //NOT// MATTER) [//NEM// SZÁMÍTOK (ΔΕΝ //ΜΕ// ΥΠΟΛΟΓΙΖΟΥΝ)] (2024) – προσφέρει μια νέα προοπτική σχετικά με τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν πολλοί μετανάστες για να ενταχθούν στην Ευρώπη. Το θέμα αυτό διερευνάται επίσης σε διάφορα έργα του διδύμου TWOFOURTWO (Κωνσταντίνος Κουννής και Κώστας Μάντζαλος): Postcards from Cyprus (Ταχυδρομικές κάρτες από την Κύπρο) (2017) και Kalos Kakos Ilthate (Καλώς Κακώς Ήλθατε) (2020-2021).
Το έργο Postcards from Cyprus (2017) αποτέλεσε μια συνεχή δραστηριότητα επί μία τριετία, η οποία προέκυψε αρχικά από την κριτική στάση που υιοθέτησε το δίδυμο TWOFOURTWO σε σχέση με την κοινωνικοπολιτική κατάσταση της Κύπρου μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2013 και τις συνέπειες λόγω της κατάρρευσης του τραπεζικού συστήματος[ii].
Το ζήτημα της μεταχείρισης των προσφύγων αναδεικνύεται με τη βοήθεια της εγκατάστασης με λάμπες νέον που βρίσκεται στην ακτή: Kalos Kakos Ilthate (Καλώς Κακώς Ήλθατε) (2020-2021).
Η διερευνητική ματιά της καλλιτεχνικής ομάδας TWOFOURTWO σχετικά με τη μετανάστευση και το θέμα των προσφύγων μας μεταδίδεται μέσα από τις φωτογραφικές λήψεις του τοπίου, οι οποίες επικεντρώνονται στη θάλασσα και στην ακτογραμμή. (…) Στο μυαλό του θεατή έρχονται όροι της lingua franca της εποχής μας, οι οποίοι χρησιμοποιούνται για να μεταδώσουν αυτές τις εικόνες, για παράδειγμα «ροή προσφύγων», «εκτοπισμός» και ο τρομακτικός όρος «ανθρώπινο φορτίο». Μια πινακίδα με διττή σημασία, «καλώς/κακώς ήλθατε», μας υπενθυμίζει ότι το ταξίδι οδηγεί σε ένα επισφαλές μέλλον. Η εσκεμμένη αντικατάσταση του γράμματος «λ» από το γράμμα «κ» δημιουργεί μια πολυσημία. Το «καλώς ήλθατε» μετατρέπεται σε «κακώς ήλθατε» ή ακόμη και σε «καλώς ή κακώς, καλώς ήλθατε»[iii].
Η φροντίδα των παιδιών –στο φωτογραφικό έργο της Ani Melikidze «Europe’s new refugees» (Οι νέοι πρόσφυγες της Ευρώπης)– αποτελεί κεντρικό θέμα στο δίπτυχο Portret van een jongen (animatie) (1993) του Tiong Ang. Στον πίνακα διακρίνεται ένα αγόρι ξαπλωμένο στο κρεβάτι σε μια φωτορεαλιστική απεικόνιση. Ο καλλιτέχνης χρησιμοποίησε πράσινο χρώμα με μια άτονη κιτρινωπή απόχρωση επάνω σε λεπτό μουσαμά, τοποθετημένο σε πλαίσιο με μορφή ανοιχτού βιβλίου. Η χειρονομία ανύψωσης του βλεφάρου για να εξεταστεί η κόρη του ματιού παραπέμπει, ενδεχομένως ακούσια, στα ενοχλητικά κοντινά πλάνα που χρησιμοποιεί ο Luis Buñuel στην υπερρεαλιστική του ταινία του 1929, «Ο ανδαλουσιανός σκύλος» (Un Chien Andalou). Ωστόσο, στην προκειμένη περίπτωση, το μάτι ανοίχθηκε διά της βίας και σχίστηκε με ξυράφι. Πρόκειται για μια μεταφορά σχετικά με τον ριζοσπαστικό τρόπο με τον οποίο ο καλλιτέχνης επεδίωκε να διευρύνει την προοπτική των θεατών.
Ο Darío Villalba (1939-2018) και ο Alex Flett (γεννημένος το 1950) πραγματεύονται τις καταστάσεις αδυναμίας και ασθένειας, χρησιμοποιώντας διαφορετικές οπτικές στρατηγικές. Το έργο Itero (1989) του Villalba περιλαμβάνει εικονογραφικά και φωτογραφικά αποσπάσματα μεγάλων τμημάτων του ανθρώπινου σώματος, τα οποία είναι αδύνατον να προσδιοριστούν επακριβώς. Ωστόσο, μπορούμε να διακρίνουμε τον εύθραυστο αισθησιασμό τους μέσα από τη χρήση διαφορετικών αποχρώσεων του γκρι χρώματος. Αυτή η συγχώνευση ζωγραφικής και φωτογραφίας αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα του συγκεκριμένου καλλιτέχνη. Ορισμένα από τα έργα που του χάρισαν διεθνή φήμη κατά τη δεκαετία του 1960, οι σειρές «Los encapsulados», φαίνεται ότι έχουν τεθεί κάτω από το μικροσκόπιο του έργου Itero. Ο Andy Warhol αποκάλεσε το έργο «pop soul», καθώς εντυπωσιάστηκε από τη βαθιά ανθρώπινη αλήθεια πίσω από τα ανώνυμα μοτίβα: ανάπηροι, επαίτες, περιθωριοποιημένοι, νοσούντες, όλοι απομονωμένοι μέσα στις ακρυλικές τους φυσαλίδες[iv].
Το έργο Ionic Pastoral (1996) του Alex Flett είναι ένα ασυνήθιστο memento mori.Οι ζωγραφικοί πίνακες μπαρόκ αισθητικής του 17ου αιώνα με τα ειδυλλιακά τοπία, στους οποίους απεικονίζονται βοσκοί να απρόσμενα ανακαλύπτουν ένα ανθρώπινο κρανίο ή ένα ταφικό μνήμα με την επιγραφή «Et in Arcadia ego», είχαν ως επιδίωξη να ενθαρρύνουν τον κοινό προβληματισμό σχετικά με την παροδική φύση της ζωής. Ο Flett, ωστόσο, συσχετίζει μια παιγνιώδη πολυχρωματική σύνθεση, ζωγραφισμένη σε μουσαμά και τοποθετημένη στο δάπεδο, με την ισχυρή σιωπηλή παρουσία ενός κρανίου κριαριού τοποθετημένο εν είδει στέμματος επάνω σε έναν τοτεμικό στύλο.
Ο ίδιος ο Flett περιγράφει το έργο του ως εξής:
η επιφάνεια ζωγραφικής (λάδι σε μουσαμά) χρησιμοποιεί εικόνες από την παλαιά κελτική πρακτική της ανύψωσης κυκλικών λίθων μέσω των οποίων περνούσαν οι ασθενείς, ιδιαίτερα τα παιδιά που έπασχαν από ραχίτιδα εξαιτίας της έλλειψης σε βιταμίνη D, ως μια μαγική θεραπεία. Σε αυτή την αρχαία ιεροτελεστία παραπέμπει επίσης η χρήση του κρανίου κριαριού, το οποίο είναι τοποθετημένο επάνω σε στύλο ξύλινου φράχτη, επενδεδυμένου με σχιστόλιθο, συμβολίζοντας την «ειδωλολατρική» άγνοια.
Ωστόσο, μέσα στα βαθουλώματα των ματιών βρίσκονται γυάλινοι φακοί στο πίσω μέρος των οποίων είναι ζωγραφισμένοι μικροί κέλτικοι σταυροί. Οι παλαιοί άγιοι των Κελτών, ιδιαίτερα ο St. Columba of Iona, κατέλαβαν τους παλιούς κέλτικους παγανιστικούς τόπους λατρείας και τους εκχριστιάνισαν με σταυρούς. (…) Η ραχίτιδα και άλλες παρόμοιες ασθένειες λόγω ανεπάρκειας βιταμινών αποτελούσε σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα τόσο στη Σκωτία όσο και στην Ευρώπη για εκατοντάδες χρόνια μέχρι και τον τρέχοντα αιώνα.
Πολλοί πολιτικοί, όπως τους υπαγόρευε η συνείδησή τους, αγωνίστηκαν για να βελτιώσουν τη διατροφή και το βιοτικό επίπεδο όσων διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο, όπως ακριβώς ο Columba που αγωνίστηκε, πριν από 14 αιώνες, για την ψυχή μιας μικρής αγροτικής χώρας. Μια παράλληλη μάχη ενάντια στον χειρότερο εχθρό, την άγνοια. Ο καλλιτέχνης ελπίζει ότι το Ionic Pastoral θα εμπνεύσει τους πολιτικούς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να εργαστούν για την εξάλειψη της άγνοιας και τα δεινά, όπου κι αν εντοπίζονται[v].
[i] Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, «Εγκρίθηκε από το Κοινοβούλιο το νέο σύμφωνο της ΕΕ για τη μετανάστευση και το άσυλο», διατίθεται στη διεύθυνση: https://www.europarl.europa.eu/news/el/press-room/20240408IPR20290/egkrithike-apo-to-ek-to-neo-sumfono-tis-ee-gia-ti-metanasteusi-kai-to-asulo· Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, «Νομοθετική αμαξοστοιχία 06.2024, 5: Προώθηση του ευρωπαϊκού τρόπου ζωής μας – Κανονισμός για τη διαχείριση του ασύλου και της μετανάστευσης – Q3 2020», διατίθεται στη διεύθυνση: https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/carriage/asylum-and-migration-management-regulation/report?sid=8201.
[ii] Mantzalos, C. and V. Pericleous, «Cultural Errors and Creativity: How Visual and Textual Triggers Create New Meanings», Error is New Culture, «Οι TWOFOURTWO εφαρμόζουν στα έργα τους τη μέθοδο της οικειοποίησης. Χρησιμοποιούν πολλές πινακίδες από βιομηχανικές εγκαταστάσεις, οι οποίες αφαιρέθηκαν μετά την πτώχευση των επιχειρήσεων λόγω της χρηματοπιστωτικής κρίσης, και τις επανασχεδιάζουν προσδίδοντάς τους νέο περιεχόμενο. Επιπλέον, εντάσσουν τις πινακίδες σε ένα νέο πλαίσιο, μεταβάλλοντας το νόημά τους, ώστε να επαναδημιουργήσουν νέες ονομασίες/λέξεις που θα αποπνέουν μια κριτική ματιά της τρέχουσας κατάστασης στην Κύπρο. Το έργο, ως ένα παιχνίδι λέξεων, ως ένας συνδυασμός κειμένου και εικόνας, απεικονίζει την καθημερινότητα στην Κύπρο μέσα από τις έννοιες του καταναλωτισμού, της απληστίας και της μεγαλομανίας (…) Παράλληλα, θέτουν νέα ερωτήματα. Είναι η χρηματοπιστωτική κρίση ένα “Νέο Κυπριακό”; Θα αντικατασταθούν οι λέξεις “κατεχόμενα” και “πρόσφυγες” από τις λέξεις “μη εξυπηρετούμενα χρέη” και “ανεργία”;».
[iii] Ό.π.
[iv] Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, «Darío Villalba: una visión antológica, 1957-2007», Μαδρίτη, 2007.
[v] Αρχείο της συλλογής έργων τέχνης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.